ظرفیت پالایشی از نیاز کشور عقب مانده است / تشدید ناترازی بنزین نتیجه کاهش واردات است؟

به گزارش تجارت نیوز، مطرح‌شدن دوباره افزایش قیمت بنزین، توجه‌ها را بار دیگر به دلایل شکل‌گیری ناترازی بنزین در کشور معطوف کرده است. در این میان اظهارات متعددی از سوی مسئولان مطرح می‌شود که می‌توان از آنها توسعه‌نیافتن ظرفیت پالایشی متناسب با رشد مصرف و البته افزایش وابستگی کشور به واردات بنزین را استنتاج کرد. به بیان دیگر، علاوه بر وابستگی به واردات و محدودیت‌های به وجود آمده به دلیل محاصره دریایی، مساله توسعه‌نیافتن ظرفیت پالایشی مشکل ناترازی بنزین را عمیق‌تر کرده است. با این حال، باید به آمارهای ارائه‎‌شده در این زمینه دقیق‌تر پرداخت.

فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت چهاردهم، در نشست خبری امروز سه‌شنبه 6 خرداد 1405 و در پاسخ به سوال خبرنگار تجارت‌نیوز در مورد برنامه دولت برای بنزین عنوان کرد: «روزانه معادل هشت میلیون بشکه نفت را به سوخت تبدیل می‌کنیم. بدیهی است که دولت به عنوان بزرگ‌ترین دستگاه سیاست‌گذار کشور باید فکری برای این موضوع کند چرا که ما حق نداریم منابع آیندگان را به آلودگی، بیماری‌های هزینه‌ساز و… تبدیل کنیم.»

در پی این اظهارات نیاز است که مساله تبدیل معادل هشت میلیون بشکه به سوخت دقیق‌تر ارزیابی شود.

تشدید ناترازی نتیجه کاهش واردات است / خسارت‌های واردشده به صنعت پالایش در جریان جنگ تاثیر محدودی بر تولید داشت و ظرفیت پالایشی پیش‌تر هم رشدی کمتر از نیاز کشور داشت
ابتدا باید به اهمیت مسئله ظرفیت پالایشی کشور پرداخته شود. بحران کنونی بنزین، پدیده‌ای تازه نیست و شواهد نشان می‌دهد که ریشه‌های آن به سال‌های گذشته بازمی‌گردد. آن‌گونه که از اظهارات مسئولان می‌توان متوجه شد، مهم‌ترین تحول اخیر نه کاهش ظرفیت تولید داخلی، بلکه محدودشدن واردات بنزین بوده است. همچنین، خسارت‌های واردشده به صنعت پالایش در جریان جنگ، تاثیر محدودی بر تولید داشته و ظرفیت پالایشی پیش از این نیز رشدی کمتر از نیاز کشور داشته است.

کرامت ویس‌کرمی، مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی، در 25 تیر ماه 1405 در یک گفت‌وگوی تلویزیونی با اشاره به تاثیر جنگ و حملات بر زیرساخت‌های پالایشی کشور گفت: «پالایشگاه لاوان در نخستین روز آتش‌بس مورد حمله قرار گرفت و در پی آن، حدود نیمی از ظرفیت تولید خود را از دست داد. پالایشگاه لاوان که پیش از این روزانه حدود سه میلیون لیتر بنزین تولید می‌کرد، هم‌اکنون با حدود 50 درصد ظرفیت در حال فعالیت است.»

آن‌طور که سنا گزارش داده، ناصر عاشوری، دبیر انجمن صنفی کارفرمایی صنعت پالایش نفت، روز 3 مرداد عنوان کرد: «تمام پالایشگاه‌های کشور در حال تولید هستند و به دلیل فعالیت مستمر در شیفت‌های کاری متعدد، هیچ مشکلی در روند تولید و تأمین فرآورده‌های نفتی وجود ندارد. تنها یکی از پالایشگاه‌های کشور در جریان جنگ ۱۲ روزه دچار آسیب شد که عملیات بازسازی آن رو به پایان است. خرید تجهیزات موردنیاز انجام شده، پیمانکاران و تیم‌های اجرایی در محل مستقر هستند و پیش‌بینی می‌شود این پالایشگاه حداکثر ظرف یک ماه آینده دوباره وارد مدار تولید شود.»

از سوی دیگر مهدی محسنی، کارشناس انرژی، در گفت‌وگو با «ایران» درباره وضعیت واردات بنزین گفت: «تداوم محدودیت‌های موجود می‌تواند تأمین سوخت از خارج را با دشواری بیشتری روبه‌رو کند.» وی با استناد به برآوردهای غیررسمی اظهار کرد: «بر اساس آمار غیررسمی، حدود ۷۰ درصد واردات بنزین کشور از مسیرهای جنوبی انجام و حدود ۳۰ درصد نیز از مسیرهای شمالی، از جمله ترکمنستان، تامین می‌شد.اگر واردات روزانه را حدود ۲۰ میلیون لیتر در نظر بگیریم، نزدیک به ۱۵ میلیون لیتر آن از مرزهای جنوبی تأمین می‌شد. با از دست رفتن این مسیرها، جایگزین‌کردن این حجم از واردات کار ساده‌ای نیست.»

آن‌طور که از این اظهارات پیداست، تشدید ناترازی بنزین بیش از آنکه ناشی از آسیب مستقیم به ظرفیت پالایشی کشور باشد، نتیجه اختلال در مسیرهای واردات و کاهش امکان تامین بنزین از محل واردات است. به بیان دیگر، صنعت پالایش کشور در جریان جنگ آسیب گسترده‌ای ندید و بخش عمده مشکل از محدودشدن واردات نشات می‌گیرد.

این موضوع نشان می‌دهد که ایران با وجود برخورداری از منابع عظیم نفت خام، در توسعه ظرفیت پالایشی متناسب با رشد مصرف داخلی موفق عمل نکرده است. همین عقب‌ماندگی، در کنار افزایش مستمر تقاضای بنزین، کشور را به واردکننده فرآورده‌های نفتی تبدیل کرده است. این همان فرآورده‌هایی است که در صورت توسعه پالایشگاه‌ها و افزایش ظرفیت تولید، امکان تامین آنها در داخل کشور وجود داشت.

افت ظرفیت پالایشی کشور
شبکه اطلاع‌رسانی نفت و انرژی شانا در بهمن سال 97، روند افزایش ظرفیت پالایشی را بررسی کرد. مطابق این گزارش، ظرفیت پالایشی در سال 97، روزانه یک میلیون و 947 هزار بشکه در روز بوده است.

در نمودار زیر روند افزایش ظرفیت پالایشی از ابتدای انقلاب مشاهده می‌شود. آن‌طور که از شواهد پیداست ظرفیت پالایشی کشور از سال 57 تاکنون تنها یک میلیون و 225 هزار بشکه افزایش یافته است.

این در حالی است که روند مصرف بنزین، گازوئیل و دیگر فرآورده‌های نفتی با افزایش جمعیت و افزایش مصرف، سال به سال افزایش یافت و کشور به دلیل کافی‌نبودن ظرفیت پالایشی کشور، نیازمند واردات فرآورده‌های نفتی شد.


در مورد ظرفیت پالایشی کشور در سال 1404 باید گفت محمدعلی دادور، معاون مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران، در خرداد سال گذشته عنوان کرد: «در آغاز به‌کار دولت چهاردهم، ظرفیت پالایشی کشور حدود دو میلیون و ۲۴۰ هزار بشکه در روز بود که این رقم اکنون حدود ۱۶۰ هزار بشکه افزایش یافته و به ۲ میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه در روز رسیده است.»

حال با توجه به ظرفیت 2.4 میلیون بشکه‌ای پالایش نفت در کشور، باید دید منظور از تبدیل معادل 8 میلیون بشکه نفت به سوخت چیست؟

معادل 8 میلیون بشکه نفت، انرژی تولید می‌کنیم که بخش عمده آن مربوط به گاز است
در همین زمینه، مرتضی بهروزی‌فرد، کارشناس نفت و انرژی در گفت‌وگو با تجارت‌نیوز عنوان کرد: منظور ایشان این بوده که «معادل ۸ میلیون بشکه نفت» انرژی تولید می‌کنیم. تولید نفت ما حدود سه میلیون و خرده‌ای بشکه در روز است، اما بخش عمده تولید انرژی کشور مربوط به گاز است و مقداری نیز از منابع تجدیدپذیر و همچنین برق‌آبی تأمین می‌شود. اگر همه این منابع را به معادل نفت خام تبدیل کنید، طبیعتاً عددی بین هفت میلیون تا هشت میلیون بشکه معادل نفت خام در روز به دست می‌آید. بنابراین، این عدد غیرمنطقی یا اشتباه نیست.

وی ادامه داد: این رقم مربوط به کل انرژی تولیدی کشور است. بخش عمده آن، شاید حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد، گاز باشد، بخشی نفت و بخش کوچکی نیز انرژی‌های تجدیدپذیر. در مجموع، معادل تولید انرژی کشور در روز حدود هشت میلیون بشکه معادل نفت خام می‌شود. به این معنا نیست که ما این میزان نفت تولید می‌کنیم، بلکه منظور معادل نفت خامِ کل انرژی تولیدی کشور در روز است.

در زمینه ظرفیت پالایشی باید هم ساخت پالایشگاه‌های جدید هم بهینه‌سازی پالایشگاه‌های موجود به طور هم‌زمان دنبال می‌شد
او در پاسخ به این سوال که عدم افزایش موردنظر در ظرفیت پالایشی کشور چه تبعاتی بر ناترازی داشته است، عنوان کرد: آخرین پالایشگاهی که عملاً در کشور افتتاح شد، پالایشگاه ستاره خلیج فارس بود که در دوره ریاست جمهوری حسن روحانی افتتاح شد. بعد از آن، درباره پروژه‌هایی مانند سیراف و موارد دیگر صحبت‌های زیادی به‌ویژه در دوره ریاست جمهوری ابراهیم رئیسی رخ داد، اما در عمل اتفاقی نیفتاد.

بهروزی‌فرد توضیح داد: مسلماً اگر آن پروژه‌ها به نتیجه می‌رسید، امروز با این مشکلات مواجه نبودیم. در حال حاضر، اگر بخواهیم تولید بنزین را در نظر بگیریم، حدود ۱۱۰ میلیون تا ۱۱۵ میلیون لیتر در روز تولید داریم، در حالی که مصرف حدود ۱۳۰ میلیون تا ۱۳۵ میلیون لیتر در روز است. بنابراین، طبیعتاً حدود ۲۰ میلیون لیتر کسری داریم؛ یعنی تقاضا نسبت به عرضه حدود ۲۰ میلیون لیتر بیشتر است.

به گفته او، تا پیش از جنگ، این کسری از طریق واردات تامین می‌شد، اما اکنون با توجه به اینکه محاصره دریایی هستیم و امکان واردات وجود ندارد، طبیعتاً ذخایر به مرور تمام می‌شود و با مشکل اساسی مواجه خواهیم شد.

او همچنین در مورد علت توسعه نیافتن ظرفیت پالایشی گفت: در واقع، این دو موضوع باید هم‌زمان دنبال می‌شد. یا باید پالایشگاه‌های جدید ساخته می‌شد، یا پالایشگاه‌های موجود بهینه‌سازی می‌شدند. برای مثال، در پالایشگاهی مانند آبادان، نباید حدود ۵۰ درصد تولید به نفت کوره اختصاص پیدا کند و باید با اجرای طرح‌های بهینه‌سازی، سهم فرآورده‌های باارزش‌تر افزایش یابد. پس دو مساله ساخت پالایشگاه جدید و اجرای طرح‌های بهینه‌سازی در پالایشگاه‌های موجود باید هم‌زمان انجام می‌شد، اما انجام نشد؛ آن هم به دلایل مختلف که یکی از مهم‌ترین آن‌ها، سومدیریت به‌ویژه در دوره آقای رئیسی بوده است.